Article
Makale
Nizâmî Gencevî’nin Mesnevilerinde Tevhid Anlayışına Dair Tasavvufî Bir OkumaNizâmî Gencevî’nin Mesnevilerinde Tevhid Anlayışına Dair Tasavvufî Bir Okuma
A Sufi Reading on the Concept of Tawḥīd in the Masnavīs of Niẓāmī Ganjavī
Saadat Mammadova
Year 2026, Issue 1, Pages:44-66
Fars edebiyatının en seçkin temsilcilerinden biri olan Nizâmî Gencevî (ö. 606/1209?), başyapıtı Hamse’de yalnızca üstün bir edebî ustalık sergilemekle kalmamış, aynı zamanda İslâm düşüncesinin temel metafizik ve ahlâkî meselelerini şiir biçiminde ele almıştır. Nizâmî, varlık ve Allah-âlem-insan ilişkileri konusundaki düşüncelerini mesnevilerinin başında yer alan tevhid ve münâcât bölümlerinde ortaya koymuştur. Bu çalışma, Nizâmî’nin tevhid anlayışını tasavvufî bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, mesnevilerin tevhid bölümleri orijinal Farsça metinler esas alınarak yakın okumaya tâbi tutulmuş, şairin tevhidi tasavvufî kavramlar aracılığıyla nasıl yapılandırdığı analiz edilmiştir. Makale, Nizâmî’nin tevhid konusunu en kapsamlı biçimde ele aldığı Mahzenü’l-esrâr mesnevisi üzerine yoğunlaşarak diğer mesnevilerden de örneklere yer vermektedir. Metinlerde kullanılan tasavvufî terminolojinin tarihsel ve kavramsal bağlamda doğru biçimde değerlendirilebilmesi için Osmanlı dönemi şerh geleneğini temsil eden Şemʿî Efendi (ö. 1011/1602-3?) ile Nizâmî’nin eserlerinin tenkitli metinlerini hazırlayan ve şerhlerinde tasavvufî yorumlara yer veren Vâhid-i Destgirdî, Behrûz Servetiyân, Berat Zencânî ve Sirâceddin Hacı gibi çağdaş Nizâmî araştırmacılarının çalışmaları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma bulguları, Nizâmî’nin tevhidi yalnızca kelâmî bir doktrin olarak değil, çok katmanlı bir tasavvufî idrak biçimi olarak ele aldığını göstermektedir. Nizâmî’nin tevhid anlayışı, kendi döneminde Azerbaycan kültür havzasında etkili olmuş Ebû Saîd Ebü’l-Hayr (ö. 440/1049), Cüneyd-i Bağdâdî (ö. 297/909) ve İmam Gazzâlî (ö. 505/1111) gibi sûfîlerin görüşleriyle ve vahdet-i vücûd anlayışı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu yönüyle çalışma, Nizâmî Gencevî’nin mesnevilerindeki tevhid anlayışını tasavvufî düşünce geleneği içinde konumlandırarak, eserlerin irfânî boyutunu metin temelli bir yaklaşımla daha görünür kılmayı hedeflemektedir.

